Home / وتارەکان / له‌باره‌ی ڕووداوه‌کان له‌ ئۆکرانیا

له‌باره‌ی ڕووداوه‌کان له‌ ئۆکرانیا

وەرگێڕانی: کەیوان نوری

                                                                                                               

چه‌ند تێبینیه‌ک له‌باره‌ی دواین ڕووداوه‌کان له‌ ئۆکرانیا سه‌باره‌ت به‌ هۆکاره‌ دوورمه‌وداکانی ده‌ستدرێژی ڕوسیا بۆ سه‌ر ئۆکرانیا

نوسینی/ دەیڤد هارڤەی

 وەرگێڕان/ کەیوان نوری

 ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌ ده‌قی وتارێکی ده‌یڤد هارڤه‌یه‌ که‌ له دیداری ساڵانه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی جوگرافیناسه‌ ئه‌مریکیه‌کان پێشکه‌شی کردووه‌. به‌هۆی هاتنه‌پێشه‌وه‌ی قه‌یرانی نێوان ڕوسیا و ئۆکرانیا.

ڕاگه‌یاندنی جه‌نگی داگیرکردنی ئۆکرانیا له‌لایه‌ن ڕوسیاوه‌ خاڵێکی گه‌ڕانه‌وه‌ی قووڵی له‌ سیسته‌می جیهانیدا دروستکردووه‌. به‌جۆرێک که‌ ناتوانرێت له‌لایه‌ن ئه‌م جوگرافیناسانه‌وه‌ که‌ له‌م دیداره‌ ساڵانه‌دا کۆبوونه‌ته‌وه‌ پشتگوێ بخرێت، بۆیه‌ من هه‌ندێک تێبینی ناپیشه‌ییانه‌‌ وه‌ک بنه‌مایه‌ک بۆ گفتوگۆ ده‌خه‌مه‌ڕوو. ئەفسانەیەك هەیە كە لەسەر بنەمای ئەم ئەفسانەیە جیهان لە ساڵی (١٩٤٥)ـەوە لە ئاشتیدا دەژی و سیستەمێكی جیهانی كە لەژێر هەژموونیەتی ویلایەتەیەكگرتووەكاندا دروست كراوە، تا ئەندازەیەكی زۆر كاریگەر بووە لە كۆنترۆڵكردنی خواستی جەنگخوازانەی دەوڵەتانی سەرمایەدار لە كێبڕكێ لەگەڵ یەكتریدا. كێبڕكێی نێودەوڵەتی لە ئەورووپا كە بووە هۆكاری دوو جەنگی جیهانی، تا ئاستێكی زۆر كۆنترۆڵ كراوە و ئەڵمانیای ڕۆژئاوا و یابانیش لە پاش (١٩٤٥)ـەوە (تا ئەندازەیەك لەپێناو ڕووبەڕووبونەوە لەگەڵ هەڕەشەی كۆمۆنیزی سۆڤیەتی) جارێكی تر بە شێوەیەكی ئاشتیخوازانە لە سیستەمی جیهانیی سەرمایەداریدا ئاوێتە كران. هەروەها دامەزراوەكانی هاوكاری (بازاڕی هاوبەش، یەكێتیی ئەورووپا، ناتۆ و یۆرۆ) لە ئەورووپادا بنیات نران. لە هەمان كاتدا، گەلێك جەنگی گەرم (لە جەنگی ناوخۆی و نێودەوڵەتی) كە لە پاش ١٩٤٥ بەدواوە ڕوویان داوە، لە سەرەتادا جەنگەكانی كۆریا و ڤێتنام و بەدوای ئەوانیشدا جەنگی یوگسلاڤیا و بۆمببارانكردنی سڕبیا لەلایەن (ناتۆ)وە، هەروەها دوو جەنگی دژ بە عێراق (كە یەكێك لەوان بە درۆكانی ویلایەتەیەكگرتوەكان ڕەوایەتیی پێ درا، بە پاساوی ئەوەی كە عێراق چەكی كۆمەڵكوژی هەیە)، جەنگی یەمەن، لیبیا و سووریا.

تا ساڵی ١٩٩١ جەنگی سارد هەلومەرجێكی كەم تا زۆر جێگیری بۆ كاركردی سیستەمی جیهانی فەراهەم كرد. ئەو كۆمەڵە كۆمپانیا ئەمریكییانەی كە زەمەنێك لەمەوبەر ئەیزنهاوەر بە كۆمەڵگای پیشەسازی-سەربازی ناوی دەهێنان، بەزۆری لە بەرژەوەندیی ئابووریی ئەوان دەستكاری دەكرا. دروستكردنی ترس (چی ساختە و چی واقیعی) لە یەكێتیی سۆڤیەت و كۆمۆنیزم، ئامرازی ئەم سیاسەتە بوون. دەرئەنجامی ئابووریی ئەم دۆخە، شەپۆلێكی یەك لەدوای یەكی داهێنانی تەكنەلۆژی و ڕێكخراوەیی لە ئامرازە جەنگییەكاندا بووە. زۆرێك لەمانە گەلێك كاركردی ناسەربازیی وەك فەزایی، ئینتەرنێت و تەكنەلۆژیای ئەتۆمییان هەبوو، هەر بۆیە یارمەتیی زۆریان پێشكەش بە كەڵەكەبوونی ناكۆتای سەرمایە و كۆبوونەوەی گەورەی دەسەڵاتی سەرمایەداری لە بازاڕی نیمچە قۆرغكاریدا كرد.

جگە لەمە، لە ئاشووبێكی دژواردا سیستەمی برسیكردنی نیولیبراڵی بەشێوەیەكی نۆبەتی لە ساڵی (١٩٧٠) بە دواوە بەسەر خەڵكیدا سەپێنرا، هەتا وڵاتانی سەرمایەداریی پێشكەوتوو. لەم هەلومەرجەدا دەستبردن بۆ میكانیزمی (كینزگەرای سەربازی) بووە بژاردەیەكی خوازراو. پشتبەستنی ڕۆناڵد ڕیگان بە كینزگەرای سەربازی بۆ دروستكردنی كێبڕكێی چەكداری دژی یەكێتیی سۆڤیەت، هاوكات ڕۆڵێكی گەورەی گێڕا لە ناهاوسەنگكردنی ئابووریی هەردوو وڵاتدا لە كۆتایی جەنگی سارددا. پێش ڕیگان، بەرزترین نرخی باج لە ویلایەتەیەكگرتووەكان هەرگیز لە (٧٠٪) كەمتر نەبووە ، لە كاتێكدا لە سەردەمی ڕیگان بەدواوە، ئەم نرخە هەرگیز نەچووەتە سەرووی (٤٠٪). هەر بۆیە نیشان دەدرێت كە پێداگیریی ڕاستگەرایان لەسەر بنەمای ئەوەی كە باجی بەرز دەبێتە بەربەست لەبەردەم گەشەی ئابووریدا، ناڕاستە. بە سەربازیبوونی گەورەی ئابووریی ویلایەتەیەكگرتووەكان لە دوای ساڵی (١٩٤٥)یش، هاوكات بوو لەگەڵ دروستبوونی نایەكسانیی ئابووریی زیاتر و فۆڕمگیریی ئۆلیگارشی باڵادەست لە ناوخۆی ویلایەتەیەكگرتووەكان، هەروەها لە شوێنانی دیكەش (هەتا لە ڕووسیادا). گرفتێك كە دەستەبژێری سیاسیی ڕۆژئاوا لە هەلومەرجی هاوشێوەی ئێستا لە ئۆكرانیا ڕووبەڕووی دەبنەوە، ئەوەیە كە قەیرانی كورتمەودا و خێرا دەبێت بە جۆرێك مامەڵەی لەگەڵ بكرێت كە ڕیشەی سەرەكیی ململانێكان درێژتر نەكرێنەوە. بۆ نموونە: خەڵكانی دوودڵ و نائارام، زۆر كات بە توندی كاردانەوە نیشان دەدەن، بەڵام ئێمە ناتوانین لەگەڵ كەسێك كە چەقۆی بەدەستە و بەرەو ئێمە دێت، بە وشەی هێوركەرەوە ڕووبەڕوو ببینەوە تا نائارامیەكەی كەم بكەینەوە. ئەوان دەبێت لە پێشدا بە شێوازێك چەك بكرێن كە نیگەرانییەكانیان زیاتر نەكرێت. ئامانج دەبێت بنیاتنانی سیستەمێكی ئاشتیئامێزتر، دیموكراسیتر و ناسەربازیتر بێت، كە لە هەمان كاتدا دەبێت ترس، وێرانییەكان و قوربانیی نازەروریی گیانی كە ئەم هێرشانە لەگەڵ خۆیاندا دەیانهێنێن، سنووردار بكات.

ئەوەی ئێمە لەو دۆخەی ئۆكرانیادا بینەرینی، لە زۆر لایەنەوە بەرهەمی پرۆسە گەلێكە كە دەسەڵاتی كۆمۆنیزمی موجود و سیستەمی سۆڤێتی لەنێو برد. بە كۆتاهاتنی جەنگی سارد، بەڵێن بە ڕووسەكان درا كە ئایندەیەكی درەوشاوەیان دەبێت، چونكە بەم شێوەیە بەرژەوەندیی مادی، گەشەی سەرمایەداری و ئابووریی بازاڕی ئازاد لە سەرانسەری وڵاتدا گشگیرتر دەبێت. بۆریس كاگارلیتسكی واقیعیەتەكەی بەم شێوەیە وەسف كرد: بە كۆتاییهاتنی جەنگی سارد، ڕووسیەكان باوەڕیان وابوو كە بە فڕۆكەیەكی (جیت- jet) دەچنە پاریس تا ئەوەی كە لە نیوەی ڕێدا پێیان گوترا “بەخێربێن بۆ بوركینافاسۆ  Burkina faso  

بە پێچەوانەی ئەوەی لە ساڵی (١٩٤٥)دا سەبارەت بە یابان و ئەڵمانیای ڕۆژئاوا ڕووی دا، هیچ هەوڵێك نەدرا تا خەڵك و ئابووریی ڕووسیا ئاوێتەی سیستەمی جیهانی بكرێ، پێشنیاری سندووقی دراوی نێودەوڵەتی و ئابووریزانانی دیاری ڕۆژئاوا (وەك جفری ساكس)، ئەوە بوو كە (شۆكی دەرمانی) نیولیبراڵی، ژەمە دەرمانی جادووی ئەم قۆناغی تێپەڕینە، قبووڵ بكەن. كاتێك ئەم كارە سەركەوتوو نەبوو، نوخبەكانی ڕۆژئاوا گەمەی نیولیبراڵی (بە تاوانبار زانینی قوربانی)یان بەكارهێنا لەسەر بنەمای ئەوەی كە سەرمایەی مرۆیی خۆیان بە باشی گەشە پێ نەداوە و زۆرێك لە بەربەستەكانیان لەسەر ڕێگای بەهرەوەری تاك لانەبردووە (لەم ڕووەوە بە شێوەیەكی ڕەها خودی ڕووسەكانیان لە دەركەوتنی ئۆلیگارشیدا سەرزەنشت كرد). دەرئەنجامە ناوخۆییەكان بۆ ڕووسیا ترسناك بوو. تێكڕای بەرهەمی ناوخۆیی دابەزی، ڕوبل بەرگەی ئەو دۆخەی نەدەگرت (بتلی ڤۆدگا بووە پێوەری پارە)، هیوا بە ژیان زۆر كەم بووەوە، پێگەی ژنان لە كۆمەڵگادا هاتە خوارەوە، بینەری داڕمانی تەواوی خۆشگوزەرانیی كۆمەڵایەتی و دامەزراوە دەوڵەتییەكان و دەركەوتنی سیاسەتی مافیاگەری لە دەوری دەسەڵاتی ئۆلیگارشی بووین. لە سەروەختی قەیرانی قەرزەكاندا لە ساڵی (١٩٩٨) كە وا دەردەكەوت هیچ ڕێگەیەك بۆ دەربازبوون لە گلۆربوونەوە بوونی نییە، مەگەر سواڵكردن لە وردە و پاشماوەی بەجێماوی سەر سفرەی دەوڵەمەندان و تەسلیمبوون بە دیكتاتۆری سندووقی دراوی نێودەوڵەتی. سوكایەتیكردنی ئابووری هەموان جگە لە ئۆلیگارشی سەراپاگیر بوو. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا، یەكێتیی جەماوەریی شورەوی بەبێ هاوفیكریی هەموان دابەش بوو بۆ كۆمارە سەربەخۆكان.

لە ماوەی دوو یان سێ ساڵدا، ڕووسیا لەگەڵ كەمبوونەوەی دانیشتوان و داڕمانی ئابووری، هاوشان لەگەڵ لەناوچوونی ژێرخانی پیشەسازیی خۆیدا ڕووبەڕوو بووەوە. كۆی ئەم زیانانە بە بەراورد لەگەڵ ئەوەی كە لە ڕێگەی میكانیزمی داماڵین لە پیشەسازیی ناوچە كۆنترەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ماوەی چل ساڵی ڕابردوودا ئەزمونی كردبوو، زۆر زیاتر بوو. دەرئەنجامە كۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابوورییەكانی لە پیشەسازیی داماڵین لە پەنسیلڤانیا، ئۆهایۆ و سەرتاسەری ڕۆژئاوای نێوەندی زۆر گشتگیر بووە (پەتای هەمووەكی ماددەی بێهۆشكەر تا دەركەوتنی بزووتنەوەی سیاسیی تێكدەری لایەنگری سپیپێستان و دۆناڵد ترامپ). كاریگەریی [شۆكی دەرمانی] لەسەر ژیانی سیاسی، كلتووری و ئابووریی ڕووسیا زۆر وێرانكەرتر بوو. ڕۆژئاوا جگە لە خۆشحاڵی بۆ (كۆتایی مێژوو) وەك گریمانەیەك لەسەر بنەمای ڕۆژئاوا، نەیتوانی كارێك ئەنجام بدات.

پاش ئەمە بابەتی ناتۆ جێگەی باس و خواسە. ناتۆ لە سەرەتادا وەك پەیمانی بەرگری و بەشداریكردن لەبەرچاو گیرا، بەڵام دواتر لە یەك جوڵەی سەربازیدا گۆڕدرا بە یەك هێزی سەربازیی پۆستجەنگی كە بە ئامانجی كۆنترۆڵكردنی فراوانخوازیی كۆمۆنیزم و پێشگیری لە كێبڕكێی نێودەوڵەتی لە ئەورووپا دروست كراوە. بەشێوەیەكی گشتی، ناتۆ وەك هەنگاوێكی ڕێكخراوەیی بەشداریكردن لەپێناو كەمكردنەوەی كێبڕكێی نێودەوڵەتی لە ئەورووپا، ڕۆڵێكی كەمی گێڕا (هەرچەند یۆنان و توركیا هەرگیز كێشەكانی خۆیان لەسەر قوبروس چارەسەر نەكرد). یەكێتیی ئەورووپا لە واقیعدا گەلێك سوودمەندتر بوو. بەڵام بە داڕمانی یەكێتیی سۆڤیەت، ئامانجی سەرەكیی ناتۆ چیتر بوونی نەبوو. كەمبوونەوەی توندی بوودجەی بەرگری لە بەرانبەر دەستڕاگەیشتنی خەڵكی بە (سوودەكانی ئاشتی)، بۆ [كۆمەڵگای سەربازی-پیشەسازی] هەڕەشەی واقیعی بوو. ڕەنگە لەم لایەنەوە، مانای هێرشبەرانەی ناتۆ (هەمیشە ئامادەی هەبووە) بە شكاندنی بەڵێنە زارەكییەكان كە لە ڕۆژانی یەكەمی پرستویكا بە گۆرباچۆف درابوو، لە سەردەمی كلینتۆندا بە كەمی چالاكانە خرایە بەر باس. تۆپبارانكردنی بەڵگراد لەلایەن ناتۆوە بە سەركردایەتیی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ساڵی (١٩٩٩)، نموونەیەكی دیارە (كاتێك كونسوڵخانەی چین هێرشی كرایە سەر، هەرچەند دیار نییە كە ڕێكەوت بوو یاخود پلان بۆ داڕێژراو).

تۆپبارانی سڕبستان لەلایەن ویلایەتە یەكگرتووەكان و كۆی دەستدرێژییەكانی ئەمریكا كە سەروەریی وڵاتانی بچووك پێشێل دەكات، پێشزەمینەی كۆمەڵێك هەنگاوە كە ئێستا پووتین ئەنجامی دەدات. فراوانخوازیی ناتۆ (لە غیابی هەر جۆرە هەڕەشەیەكی سەربازیی دیاردا) تا نزیك سنوورەكانی ڕووسیا لەم ساڵانەدا هەتا لە ویلایەتە یەكگرتووەكانیشدا بە جیددی كەوتە ژێر پرسیارەوە و دۆناڵد ترامپ هێرشی كردە سەر لۆژیكی بوونی دامەزراوەی ناتۆ. تۆماس فریدمن، نوسەری كۆنەپارێز كە بەم دواییانە لە نیویۆرك تایمز دەنووسێت، بە نیشاندانی چالاكیی هێرشبەرانە و جەنگئامێز لە بەرانبەر ڕووسیادا، لە ڕێگەی فراوانخوازیی ناتۆ بەرەو ئەورووپای ڕۆژهەڵات، بەرپرسیارێتیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی لەم ڕووداوانەی كۆتاییدا خستە بەر باس. لە دەیەی ١٩٩٠دا وا دەهاتە پێشچاو كە ناتۆ هاوپەیمانێتییەكی سەربازییە بەدوای دوژمندا دەگەڕێت. پووتین لە ئیستادا هێندە گوشاری خراوەتە سەر تا لە سووكایەتیی مامەڵەی ئابووریی ڕووسیا لە پێگەی وڵاتێكی قەرزار و غروری سووكایەتیئامێزی ڕۆژئاوا سەبارەت بە پێگەی ڕووسیا لە سیستەمی جیهانیدا، توڕە ببێت.

دەستەبژێری سیاسی لە ئەمریكا و ئەورووپا دەبێت تێگەیشتبن كە سووكایەتیكردن ئامرازێكی زۆر زیانهێنەرە لە پەیوەندیی دەرەكیدا، كە كاریگەریی زۆر پایەدار و كارەساتباری هەیە. سووكایەتیكردن بە ئەڵمانیا لە ڤێرسای، ڕۆڵی زۆر گرنگی لە ڕوودانی جەنگی دووەمی جیهانیدا هەبوو. بۆرۆكراتی سیاسی لە پاش ساڵی (١٩٤٥) بە سوودبینین لە پلانی مارشاڵ، هاوكاریی ئەڵمانیای ڕۆژئاوا و یابانی كرد و ستایشیان كردن؛ هەمان كار كە بە كارەساتی سووكایەتیئامێزی ڕووسیا (هەم چالاكانە و هەم خۆویستانە) پاش كۆتاییهاتنی جەنگی سارد دووبارەیان نەكردەوە. ڕووسیا لە دەیەی ١٩٩٠دا لەبری ڕاوێژكار و سیمینارە زۆر و زەوەندەكان دەربارەی ڕاست و دروستیی ڕێگەچارەی نیولیبراڵی، پێویستی بە پلانی مارشاڵ هەبوو. یەك سەدە و نیو سووكایەتیكردن بە چین لەلایەن ئیمپریالیزی ڕۆژئاوایی {كە بە داگیركاریی ژاپۆن (دەسدرێژی شه‌رمهێنه‌ر بۆ سه‌ر نانجینگ) له‌ ده‌یه‌ی ١٩٣٠ گه‌یشت} ڕۆڵێکی گرنگ له‌ ململانێی ژیۆپۆلیتیکی نوێ ده‌بینێت.: مه‌ترسی سوکایه‌تیکردن یه‌خه‌ی خۆشت ده‌گرێت. ئه‌گه‌ر نه‌شتدا له‌ زه‌وی کێشه‌یه‌کی گه‌وره‌تر ده‌بێت بۆ خۆت.

 هیچ یەكێك لەوانە نابنە بەهانە بۆ هەنگاوەكانی پووتین، بە هەمان شێوە كە زیاتر لە 40 ساڵ لە پیشەسازی داماڵین و سەركوتی نیولیبراڵی كرێكاران، بەهانە نین بۆ هەنگاو و بڕیارەكانی دۆناڵد ترامپ. بەڵام ئەم سیاسەتانەش لە ئۆكرانیادا نابنە پاساو بۆ ژیانەوەی دامەزراوەی میلیتاریزمی جیهانی (هاوشێوەی ناتۆ) كە تا ئەم ڕادەیە لە دروستكردنی كێشەكاندا ڕۆڵیان هەبووە. بە هەمان شێوە كە كێبڕكێی نێوان دەوڵەتان لە ئەورووپای پاش ساڵی (١٩٤٥) دەبوایە ناسەربازی بكرایە، ئەمڕۆش بە هەمان شێوە كێبڕكێی چەكداری لەنێوان بلۆكەكانی دەسەڵاتدا دەبێت لەنێو بچێت و دامەزراوەی بەهێزی بەشداریكردن و هاوكاری ببنە شوێنگرەوەی ئەوانە. خۆبەدەستەوەدان لە بەردەم یاسای ناچارانەی كێبڕكێدا، هەم لە نێوان كۆمپانیای سەرمایەدای و هەم لە نێوان بلۆكەكانی دەسەڵاتدا، بنەمایەكە بۆ كارەساتی ئایندە، هەرچەند بەداخەوە سەرمایە گەورەكان ئەمە بە ڕێگایەك بۆ پشتیوانیكردن لە كەڵەكەبوونی بێ كۆتای سەرمایە لە ئایندەدا دەزانن. مەترسی لە دۆخێكی هاوشێوەی ئێستادا ئەوەیە كە بچووكترین هەڵەی هەریەك لە دوو لایەن دەتوانێت بەئاسانی بگۆڕێت بە یەك ڕووبەڕووبوونەوەی گەورە لە نێوان دەسەڵاتە ئەتۆمییەكاندا، كە تیایدا ڕووسیا دەتوانێت لە بەرامبەر هێزی سەربازیی ئەمریكا كە تا ئێستا باڵادەست بوو، خۆی نمایش بكات. جهانی تاكجەمسەری نوخبەی سیاسیی ویلایەتە یەكگرتووەكان لە دەیەی (١٩٩٠)دا لە هەلومەرجی ئێستادا شوێنی خۆی بە دونیای دووجەمسەری داوە، بەڵام گەلێك شتی دیكە لە ڕووداندان.

لە پازدەیەمی ژانویەی ٢٠٠٣، ملیۆنان كەس لە سەرتاسەری جیهاندا هاتنە سەر شەقامەكان تا دژ بە هەڕەشەی جەنگ ناڕەزایەتی دەرببڕن، هەتا نیویۆرك تایمزیش پشتڕاستی كردەوە كە ئەم ناڕەزایەتییانە بەرجەستەبوونی سەرسامكەرانەی تێڕوانینی گشتیی جیهانی بوو. بەداخەوە ئەوان شكستیان هێنا و دەرئەنجامەكەشی دوو دەیە جەنگی بێهودە و وێرانكەر لە سەرتاسەری جیهاندا بوو. ڕوونە كە خەڵكی ئۆكرانیا جەنگیان ناوێت، خەڵكی ڕووسیاش جەنگیان ناوێت، خەڵكی ئەورپا جەنگی ناوێت، خەڵكی ئەمریكای باكور خوازیاری جەنگێكی دیكە نین. بزووتنەوەی جەماوەر لەپێناو ئاشتیدا دەبێت دووبارە گڕ بگرێتەوە تا جارێكی دیكە لەپێناوی ئامانجەكانیدا پێداگری بكات. خەڵكی لە هەموو جێگەیەك دەبێت مافی خۆی هەبێت و نیشانی بدات بۆ بەشداری لە دروستكردنی سیستەمێكی نوێی جیهانیدا، لەسەر بنەمای ئاشتی، بەشداری و هاوكاری لەبری كێبڕكێ، جەنگ و ململانێی خوێناوی.

 منبع: نقد اقتصاد سياسى پیوند با منبع اصلی:

 ‏Harvey, David. 3133. “Remarks on Recent Events in the Ukraine: An Interim Statement.” FocaalBlog, 31 February.