Home / وتارەکان / پرۆژه‌ی نیولیبراڵیزم زیندووه‌، به‌ڵام ڕه‌وایه‌تی له‌ده‌س داوه

پرۆژه‌ی نیولیبراڵیزم زیندووه‌، به‌ڵام ڕه‌وایه‌تی له‌ده‌س داوه

                                                                                                                                                                                                   

گفتوگۆ له‌گه‌ڵ ده‌یڤد هارڤه‌ی

وەرگێرانی: کەیوان نوری

 پرۆژه‌ی نیولیبراڵیزم زیندووه‌، به‌ڵام ڕه‌وایه‌تی له‌ده‌س داوه

 به‌ باوه‌ڕی ئێوه‌ جه‌وهه‌ری نیولیبرالیزم چیه‌؟ هۆکاره‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کانی سه‌رهه‌ڵدانی چین؟

 – تیۆریزه‌ی ئایدیاڵیستانه‌ی لیبراڵیزم به‌نده‌ به‌ ڕوانینێکی یۆتۆپیانه‌ بۆ جیهان، که‌‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئازادیه‌ که‌سی و گشتیه‌کان وه‌ستاوه‌، که‌ به‌ پشتیوانی هێزه‌ ئابووریه‌که‌ی ده‌پارێزرێت ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌ماکانی مافی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی، بازاڕی ئازادی خۆڕێکخه‌ر و بازرگانی ئازاد. ئامانجی ئه‌م ئابوورییه‌ هاندانی گه‌شه‌ی ته‌کنه‌لۆژی و زیادکردنی هێزی به‌رهێنه‌ری کاره‌ به‌ ئاراسته‌ی به‌دیهێنانی خواست و پێداویسته‌کانی هه‌مووان.

له‌ تیۆره‌ی لیبراڵیزمدا ده‌وڵه‌ت که‌مترین ڕۆڵ ده‌گێڕێت [ده‌وڵه‌ت جۆرێک له‌ (پارێزه‌ری شه‌وه‌) به‌ سیاسه‌تێک له‌سه‌ر بنه‌مای ئابووری ئازاد]. به‌ شایه‌تی هه‌مووان له‌ نیولیبراڵیزمدا ده‌وڵه‌ت ڕۆڵێکی زۆر چالاک له‌ به‌ره‌وپێشبردنی ته‌کنه‌لۆژیا و که‌ڵه‌که‌بوونی بێکۆتای سه‌رمایه‌دا ده‌گێڕێت، ئه‌وه‌ش له‌ ڕێگه‌ی به‌ کاڵایکردن و به‌ پاره‌ی کردنی هه‌موو شتێکه‌وه‌. له‌ڕێگه‌ی بنیاتنانی دامه‌زراوه‌ به‌هێز و کاریگه‌ره‌گانی وه‌ک (بانکی جیهانی و سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی). هه‌روه‌ها ده‌ستکاریکردنی تێڕوانین و بیرکردنه‌وه‌ی تاک و کۆمه‌ڵگاکان له‌سه‌ر بنه‌مای ئازادیه‌کانی نیولیبراڵیزم. ماوه‌یه‌کی درێژه‌ ڕه‌خنه‌گران ئه‌م تێڕوانینه‌ یۆتۆپیانه‌ی لیبراڵیزم و نیولیبراڵیزم به‌ هه‌ڵه‌ ناوده‌به‌ن، چونکه‌ به‌ هه‌مان ئه‌و شێوازه‌ی که‌ مارکس نیشانی ده‌دات، هه‌ردووکی ئه‌وان پارێزگاری له‌ جیهانێک ده‌که‌ن که‌ تیایدا ده‌وڵه‌مه‌ندان به‌ نرخی زێده‌کاری و چه‌وساندنه‌وه‌ی هێزی کاری جه‌ماوه‌ری خه‌ڵکی ده‌وڵه‌مه‌ند تر ده‌بن.

 سیاسه‌ته‌ کینزییه‌کان و دووباره‌ ڕێکخستنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌ پاش ساڵانی (١٩٤٦) ئایدیایه‌کی دیکه‌ی یۆتۆپیای خسته‌ڕوو، که‌ بریتی بوو له‌ به‌هێزکردنی به‌رده‌وامی چینی کرێکار به‌ بێ خستنه‌ژێر پرسیاری ده‌سه‌ڵاتی خاوه‌ندارێتی تایبه‌ت. له‌ ده‌یه‌ی (١٩٧٠)دا بزوتنه‌وه‌یه‌کی دژه‌شۆڕشگێڕی له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریکادا سه‌ریهه‌ڵدا که‌ کۆمپانیا گه‌وره‌کان و چینی سه‌رمایه‌دار وه‌گه‌ڕیانخست تا سیسته‌می کینزی له‌ ڕیشه‌وه‌ هه‌ڵته‌کێنن و ئایدیای نیولیبراڵی (به‌ باروبنه‌ی ئایدۆلۆژی)ه‌وه‌ بکه‌نه‌ شوێنگره‌وه‌ی. ئه‌م ئایدیا نیولیبراڵیه‌ ئامرازی ده‌ستی چینی سه‌رمایه‌دار بوو بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئابووری ڕوو له‌ داڕووخان و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ڕوو له‌ لاوازی ئه‌و چینه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌و کاره‌یه‌ که‌ مارگاریت تاچر، ڕوناڵد ڕیگان، ئۆگه‌ستۆ پینوشه‌، ژه‌نه‌راڵه‌ ئه‌رژه‌نتینیه‌کان و هاوشێوه‌کانیان به‌ درێژای ده‌یه‌ی (١٩٨٠) ئه‌نجامیاندا. ئه‌مڕۆش هه‌لومه‌رجه‌که‌ هه‌ر هه‌مان شته‌. ده‌رئه‌نجامی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ گه‌شه‌ی نابه‌رابه‌ری ئابووری و سیاسی و زیادبوونی وێرانیه‌کانی ژینگه‌ بوو له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا‌.

– ئێوه‌ که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌رمایه‌ له‌ ڕێگه‌ی بێبه‌شکردن له‌ خاوه‌ندارێتی به‌ یه‌کێک له‌ گرنگترین تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی نیولیبراڵیزم ده‌زانن. میکانیزمه‌کانی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ که‌ڵه‌که‌بوون چۆنه‌ و ده‌رئه‌نجامه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کانی چین؟

 – که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌رمایه‌ ده‌توانێت له‌ دوو ڕێگاوه‌ ڕووبدات. یه‌که‌م، چه‌وساندنه‌وه‌ی هێزی کار له‌ناو پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێناندا بۆ به‌رهه‌مهێنانی زێده‌بایی، که‌ بنه‌مای سودێکه‌ که‌ سه‌رمایه‌ ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گرێت. دووه‌م، دزی، ده‌ستبه‌سه‌رداگرتن، سوخۆری، فێڵوته‌ڵه‌که‌ی بازرگانی و فریودان.. مارکس له‌ تیۆره‌ی که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌ره‌تایدا نیشانی ده‌دات که‌ چۆن قه‌باره‌یه‌کی گه‌وره‌ی که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌ره‌تای سه‌رمایه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌ندین جۆری ئه‌م شێوازانه‌ ڕویداوه‌ و ڕووشده‌دات. ئه‌م فۆرمانه‌ی که‌ڵه‌که‌بوون به‌رده‌وامیان هه‌بووه‌، به‌ڵام له‌ ئێستادا چه‌ندین ستراتیژی نوێیان بۆ زیاد بووه. له‌ قه‌یرانی خانوبه‌ره‌ی ئه‌مریکا له‌ ساڵانی (٢٠٠٧-٢٠٠٨) به‌هۆی (ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی به‌ڵگه‌نامه‌ی خانوبه‌ره‌ له‌ لایه‌ن بانکه‌کان)ه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ زیاتر له‌ ٦ بۆ ٧ ملیۆن که‌س به‌های داراییه‌کانی خۆیان له‌ده‌ست دابێت، به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا قازانج و پاداشته‌کانی پشکدارانی واڵستریت زیادیان کرد. بازرگانیکردن به‌ داراییه‌کانه‌وه‌ له‌ نمونه‌ی (زه‌وی و موڵک) ڕێگایه‌کی نابه‌رهه‌مهێنه‌رانه‌ی بۆ که‌ڵه‌که‌کردنی سه‌رمایه‌ دروستکرد.

شه‌پۆلێکی گه‌وره‌ی مایه‌پوچبوونی کۆمپانیاکان (له‌ نمونه‌ی کۆمپانیاکانی هێڵی فرۆکه‌وانی) ڕوویدا که‌ فه‌رمانبه‌رانی بێبه‌ش کرد له‌ مافی خانه‌نشینی و چاودێری ته‌ندروستی. دانانی نرخێکی قۆرغکارانه‌ له‌سه‌ر داوده‌رمان، په‌یوه‌ندیه‌کان و بیمه‌ی خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان باشترین ده‌رفه‌تن بۆ قازانجکردن. پێویست به‌ گوتن ناکات که‌ له‌ ئێستادا ڕووبه‌ڕووی ده‌رکێشانی زیاتر و زیاتری سامان بوینه‌ته‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی قه‌رزدارکردنه‌وه‌. ده‌رکێشانێکی ڕانتی که‌ به‌ هۆی بێبه‌شکردن له‌ خاوه‌ندارێتیه‌وه‌ (له‌ نمونه‌ی خاوه‌نداریکردنی نایاسایی یاخود دانانی نرخێکی که‌متر له‌ نرخی واقیعی زه‌وی یاخود کانه‌کان) زیاتر و زیاتر ته‌شه‌نه‌ ده‌سێنێت، چونکه‌ به‌شی زۆری سه‌رمایه‌ی جیهانی گه‌شه‌کردوو هه‌رچی زیاتر کات تێده‌په‌ڕێت ناتوانێت هیچ پانتاییه‌کی نوێی قازانج خوڵقێن بۆ سه‌رمایه‌ی زیادی بدۆزێته‌وه‌.

هه‌تا له‌ سه‌رده‌می ژیانی (مارکس)یشدا ڕه‌خنه‌ له‌ سه‌رمایه‌داری ده‌گیرا، جیاوازی ئه‌و ڕه‌خنانه‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌خنه‌کانی مارکسدا چیبوون؟

 – زۆرێک له‌و ڕه‌خنانه‌ی که‌ ده‌گیران له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌مکه‌ ئه‌خلاقیه‌کان بوون (سه‌رمایه‌داری دڕنده‌ و چاوچنۆک له‌به‌رامبه‌ر کرێکارانی هه‌ژاردا، که‌ له‌گه‌ڵیاندا مامه‌ڵه‌یه‌کی زۆر خراپ ده‌کرا. له‌ ڕه‌خنه‌کانی ئه‌م دواییانه‌ش، سه‌رمایه‌داری بێ به‌زه‌ی له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ ژینگه‌وه‌ و دڕنده‌ له‌ به‌رامبه‌ر گه‌له‌ سه‌ره‌تاییه‌کاندا). ڕه‌خنه‌ی مارکس ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کۆی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریی. دژایه‌تی ئه‌خلاقی له‌ به‌رامبه‌ر سه‌رمایه‌داری له‌ شوێنی خۆی. به‌ڵام مارکس ئه‌م دژایه‌تیانه‌ له‌ به‌راورد به‌ قه‌یرانه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کانی کۆی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا له‌ پله‌ی دووه‌مدا داده‌نێت. واتا ئه‌و کێشه‌یه‌ی که‌ بۆچی و چۆن شێوازی به‌رهه‌مێنانی سه‌رمایه‌داری و یاسای جوڵه‌ی کاره‌ساتباری سه‌رمایه بگۆڕین به‌ شێوازێکی دیکه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی خواست و پێداویستیه‌کانی مرۆڤ.

– پێتان وایه‌ که‌ سه‌رمایه‌داری به‌ بنبه‌ست گه‌یشتبێت؟ به‌تایبه‌ت له‌ قه‌یرانی ٢٠٠٨ دا؟ ئایا سه‌رمایه‌داری ده‌توانێت دیسان خۆی به‌رهه‌م بێنێته‌وه‌؟

 – سه‌رمایه‌‌ به‌ بنبه‌ست نه‌گه‌یشتووه‌. نیولیبراڵیزم ده‌ژی و ئاماده‌ی هه‌یه‌. (ژائیر بولسانارو) له‌م ماوه‌یه‌ی دوایدا بوویه‌ سه‌رۆک کۆماری به‌ڕازیل و ده‌یه‌وێت هه‌مان ئه‌و ڕێگایه‌ بگرێته‌به‌ر که‌ جه‌نه‌راڵ (پینوشه‌) له‌ دوای ساڵی ١٩٧٣ پێیدا ڕۆشت. گرفته‌که‌ له‌وێدایه‌ ‌ که‌ ئیدی نیولیبراڵیزم به‌ شوێن ڕه‌زامه‌ندی کۆمه‌ڵگاوه‌ نیه‌، نیولیبراڵیزم ڕه‌وایه‌تی له‌ده‌ست داوه‌. من له‌ کتێبی (کورته‌یه‌ک له‌ مێژووی نیولیبراڵیزم) گوتومه‌ که‌ نیولیبراڵیزم ناتوانێت زیندوو بمێنێته‌وه‌ به‌ بێ دروستکردنی هاوپه‌یمانێتی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تیدا. له‌ ئێستادا به‌ره‌و هاوپه‌یمانێتی له‌گه‌ڵ نیوفاشیزم ده‌چێت. چونکه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ له‌ بزوتنه‌وه‌ ناڕه‌زایه‌تیه‌کانی سه‌رتاسه‌ری جیهاندا‌ ده‌رده‌که‌وێت، ئێستا هه‌مووان ده‌زانن که‌ ئامانجی نیولیبراڵیزم پڕکردنی گیرفانی سه‌رمایه‌داران به‌ نرخی چه‌وسانه‌وه‌ و برسیکردن و ده‌رکردنی ڕۆحی خه‌ڵکیه‌ (ئه‌م خاڵه‌ له‌ ده‌یه‌ی ١٩٨٠ و سه‌ره‌تای ده‌یه‌ی ١٩٩٠ هێنده‌ ئاشکرا نه‌بوو بوو)

– مارکس باوه‌ڕی وابوو که‌ سه‌رمایه‌داری به‌هۆی دژیه‌کیه‌ ناوخۆیه‌کانیه‌وه‌ له‌ناوده‌چێت. ئێوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌و باوه‌ڕه‌ی مارکسدا نین. بۆچی؟

 – هه‌ندێ کات مارکس جۆرێک قسه‌ ده‌کات که‌ گوایه‌ سه‌رمایه‌ مه‌حکومه‌ به‌وه‌ی که‌ خۆی له‌ناوببات. به‌ڵام له‌ زۆربه‌ی کاتدا، مارکس قه‌یرانه‌کان به‌ ساتی خۆنوێکردنه‌وه‌ و خۆبه‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی سه‌رمایه‌ ده‌ده‌نێت نه‌ک داڕووخانی سه‌رمایه‌داری. ئه‌و له‌ به‌رگی سێیه‌می سه‌رمایه‌دا ده‌ڵێت: (قه‌یرانه‌کان هیچ نین جگه‌ له‌ ڕێگه‌چاره‌یه‌کی کاتی و توندوتیژ بۆ ئه‌و دژیه‌کیانه‌ی بوونیان هه‌یه‌، ته‌قینه‌وه‌یه‌کی توندوتیژ که‌ هاوسه‌نگی له‌ده‌ستچوو سه‌رله‌نوێ جێگیر ده‌کاته‌وه‌). له‌ شوێنێکدا که‌ ئه‌و باس له‌ کۆتای سه‌رمایه‌داری ده‌کات چاوی له‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌ی چینایه‌تیه. به‌ باوه‌ڕم من و مارکس له‌سه‌ر یه‌ک هێڵین. سه‌رمایه‌داری خۆبه‌خۆ کۆتای پێ نایه‌ت. ده‌بێت به‌ زۆر سه‌رمایه‌داری وێران و خاپوربکرێت. من دژی ئه‌وانه‌م که‌ باوه‌ڕیان وایه‌ ده‌بێت ته‌نها دانیشین تا سه‌رمایه‌داری خۆی له‌ناوده‌بات. به‌ باوه‌ڕی من ئه‌مه‌ تێڕوانینی مارکس نیه‌.

– ئێوه‌ هه‌میشه‌ ده‌ڵێن مارکس نه‌ک ته‌نها له‌باره‌ی (به‌ها) له‌ناو پانتای به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵکو له‌ ناو پانتای سوڕانیشدا قسه‌ی له‌سه‌ر (به‌ها) کردووه‌. ئه‌گه‌ر ده‌کرێت ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ هه‌لومه‌رجی ئێستادا شرۆڤه‌ بکه‌ن؟

 – مارکس له‌ به‌رگی یه‌که‌می سه‌رمایه‌دا تێده‌گات که‌ به‌ها له‌ ناو پانتای به‌رهه‌مێناندا ده‌خوڵقێنرێت و له‌ پانتای سوڕاندا ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گیرێت. ئه‌گه‌ر بازاڕێک بوونی نه‌بێت به‌هایه‌کیش له‌ ئارادا نیه‌. هه‌ربۆیه‌ به‌ها بریتیه‌ له‌ یه‌کێتی نێوان دژه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و فرۆشتن. فرۆشتن گرێدراوه‌ به‌ خواسته‌کان، پێداویسته‌کان و ئاره‌زووه‌کانی خه‌ڵکانێک که‌ هێزی کڕینیان هه‌یە.

 مێژووی سه‌رمایه‌داری مێژووی به‌رهه‌مهێنانی خواست و پێداویستی و ئاره‌زووی نوێ بووه‌ (بۆ نمونه‌ جۆره‌های جۆر مه‌سره‌فگه‌رای و به‌رهه‌مهێنانی فۆرمی جیاوازی ژیانی ڕۆژانه‌ی وه‌ک ئۆتۆمبیل و ڤێلانشینی که‌ ده‌بێت ببینه‌ خاوه‌نی ئه‌وانه‌ تا ژیانێکی شایسته‌مان هه‌بێت). ئه‌مڕۆ من له‌ زانکۆ وانه‌ به‌ که‌سانێک ده‌ڵێمه‌وه‌ که‌ هه‌مووان یه‌کی مۆبایلێکیان هه‌یه‌ (بیست ساڵ له‌مه‌وبه‌ر هیچ مۆبایلێک له‌ ئارادا نه‌بوو). بۆ ئه‌وه‌ی بژیت له‌ زۆربه‌ی شاره‌کانی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکادا ئێوه‌ پێویستان به‌ ئۆتۆمبیل ده‌بێت که‌ یه‌کێک له‌ هۆیه‌کانی پیسبوونی ژینگه‌یه‌. مارکسیسته‌کان گرنگیه‌کی زۆریان داوه‌ به‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان، به‌ڵام ئه‌و بابه‌ته‌ی که‌ تایبه‌ته‌ به‌ به‌ده‌ستهێنانی به‌ها [فرۆشتنی کاڵا له‌ بازاڕ و ده‌ستگرتن به‌سه‌ر به‌هادا] له‌به‌رچاو نه‌گیراوه. به‌ باوه‌ڕی من، پێویسته‌ زیاتر له‌سه‌ر یه‌کبوونی دژیه‌کی به‌رهه‌مهێنان و فرۆشتن بوه‌ستین ( که‌ مارکس ئه‌وه‌ی به‌ خاڵێکی زه‌روری زانیوه‌، به‌ڵام شرۆڤه‌ی نه‌کردووه‌). فرۆشتن یاخود ده‌ست به‌سه‌ردا گرتنی به‌ها (زۆربه‌ی کات له‌ ڕێگه‌ی بێبه‌شکردن له‌ خاوه‌ندارێتی) له‌ پانتای بازاڕدا، یه‌کێکه‌ له‌ ناوه‌نده‌کانی خه‌باتی سیاسی، ته‌واو هاوشێوه‌ی چۆنایه‌تی ژیانی مادی ڕۆژانه.

– ولفگانگ ئه‌شتریک، ئابووریزان و کۆمه‌ڵناسی ئه‌ڵمانی، له‌ کتێبی (چۆن سه‌رمایه‌داری کۆتای پێ دێت) باس له‌ پێنج گرفت ده‌کات که‌ له‌ ناو سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا بوونیان هه‌یه‌. به‌ڵام ئێوه‌ له‌ بری (گرفت) ده‌ستنیشانی ١٧ دژیه‌کی ده‌که‌ن له‌ ناو سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا بوونیان هه‌یه‌. له‌باره‌ی قه‌یرانه‌کانی سه‌رمایه‌داری جیاوازی نێوان گرفت و دژیه‌کی چیه‌؟

 – گرفته‌کان چاره‌سه‌ریان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ قه‌یرانه‌کانن که‌ نیانه‌: قه‌یرانه‌کان هه‌میشه‌ شاراوه‌ن. ته‌نها ده‌توانرێت به‌ڕێوه‌ببرێن، هه‌ر به‌وجۆره‌ی که‌ مارکس ده‌ڵێت، قه‌یرانه‌کان کاتێک ڕووده‌ده‌ن که‌ دژیه‌کیه‌کان به‌ ئاستی ئه‌نتاگۆنیزم بگه‌ن. دژیه‌کی له‌ نێوان هێزه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان هیچ چاره‌سه‌رێکیان نیه‌. ئه‌م دژیه‌کیه‌ هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ ئێمه‌دایه‌. دژیه‌کی له‌ نێوان به‌رهه‌مێنان و فرۆش و هه‌موو دژیه‌کیه‌کانی دیکه‌ هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵمانن. من حه‌ڤده‌ دژیه‌کیم دیاریکردووه‌ تا جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌و خاڵه‌ بکه‌مه‌وه‌ که‌ قه‌یرانه‌کان ده‌توانن له‌ ڕێگای جیاوازه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵبده‌ن، وه‌ ئێمه‌ ده‌بێت ئایدیایه‌ک له‌باره‌ی قه‌یرانه‌وه‌ بخه‌ینه‌ڕوو که‌ زۆرترین سه‌رچاوه‌ی قه‌یرانه‌کان بناسێته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ بتوانین ڕزگارمان بێت له‌ده‌ست تیۆره‌ی (تاک فیشه‌کی*) که‌ باڵی به‌سه‌ر فیکری مارکسیستیدا کێشاوه.

– له‌ قۆناغی سه‌رمایه‌داریدا، به‌ماشێنی بوون (ئۆتۆماسیۆن) بووه‌ته‌ هۆکاری له‌ناوچوونی زۆرینه‌ی ده‌رفه‌ته‌کانی کار له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا. هه‌تا بانکی جیهانی نیگه‌رانی خۆی له‌باره‌ی به‌ ماشێنیبوونی کۆی پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان ده‌ربڕیووه‌. کێشه‌کانی ماشینیزم له‌ قۆناغی سه‌رمایه‌داریدا چییه‌؟ ئۆتۆماسیۆن چی کاریگه‌ریه‌کی له‌سه‌ر سیاسه‌تی کرێکاری داده‌نێت؟

 – هاوکاتبوونی ئۆتۆماسیۆن له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان و به‌کارهێنانی هۆشی ده‌ستکرد له‌ خزمه‌تگوزاریه‌کان شتێکی باشه‌. به‌ گۆڕانکاریه‌ ته‌کنه‌لۆژیه‌کان له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێناندا هێزی کار و چینی کرێکار بێ ده‌سه‌ڵات بووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ده‌رکردنی کرێکاران به‌هۆی گۆڕانکاریه‌ ته‌کنه‌لۆژیاکانه‌وه‌ زۆر گرنگتره. به‌ڵام ده‌بێت بزانین که‌ به‌رهه‌مهێنان له‌ناو نه‌چووه‌، به‌ڵکو به‌ شێوازی جیاواز به‌رده‌وامی هه‌بووه‌ (بۆ نمونه‌، ڕیستۆرانته‌کانی خواردنی خێرا که‌ هه‌مبه‌رگر به‌رهه‌مده‌هێنن له‌ جیاتی کارگه‌کانی به‌رهه‌مهێنانی ئۆتۆمبیل). له‌ که‌رتی خزمه‌تگوزاریشدا شتێکی هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ له‌ ڕووداندایه‌ (ئه‌مڕۆ هه‌م له‌ فرۆشگاکان و هه‌م له‌ فرۆکه‌خانه‌کان له‌کاتی هاتن و چوندا له‌لایه‌ن ماشێنه‌کانه‌وه‌ ده‌پشکنرێین). چه‌پ دۆڕاوی جه‌نگی دژ به‌ ماشێنیکردن بووه‌ له‌ ناو پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێناندا و له‌به‌رده‌م ئه‌و مه‌ترسیه‌شدایه‌ که‌ ئه‌م مێژووه‌ خه‌مهێنه‌ره‌ له‌ که‌رتی خزمه‌تگوزاریشدا دووباره‌ بکاته‌وه. ده‌بێت خۆشحاڵ بین له‌ به‌کارهێنانی هۆشی ده‌ستکرد له‌ که‌رتی خزمه‌تگوزاریدا و به‌ره‌و پێشه‌وه‌ی به‌رین، به‌ڵام هه‌وڵبده‌ین ڕێگایه‌ک به‌ئاراسته‌ی ئه‌ڵته‌رناتیڤێکی سۆسیالیستی بدۆزینه‌وه‌. هۆشی ده‌ستکرد له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ندێک ده‌رفه‌تی کار له‌ناوده‌بات هه‌لی کاری نوێش ده‌ڕه‌خسێنێت. ده‌بێت خۆمان له‌گه‌ڵ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ بگونجێنین.

– مه‌به‌ستتان له‌ (ئیمپریالیزمی نوێ) چیه‌؟ تایبه‌تمه‌ندی بنچینه‌ی چیه‌؟ له‌ ڕووی چۆنیه‌تیه‌وه‌ چی جیاوازیه‌کی له‌گه‌ڵ ئیپریالیزمی کلاسیک هه‌یه‌؟

 – ناونیشانی (ئیمپریالیزمی نوێ) ئاماژه‌یه‌ بۆ چه‌مکێکی تایبه‌ت که‌ نیو کۆنزه‌رڤاتیڤه‌کانی ئه‌مریکا پێش له‌ ده‌ستپێکردنی جه‌نگی عێراق هێنایانه‌ به‌رباس. هه‌وڵمدا ڕه‌خنه‌ له‌وانه‌ بگرم نه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ئایدیاکانی لینین. هه‌روه‌ها هه‌وڵمداوه‌ که‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م که‌ سیسته‌می نیولیبراڵیزمی جیهانی به‌ هه‌ر زه‌بر و زه‌نگێک و له‌ هه‌ر شوێنێک که‌ بووه‌ قازانج ده‌رده‌کێشێت (بۆ نمونه‌ له‌ ڕێگه‌ی زنجیره‌ی کاڵای جیهانیه‌وه). هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ بابه‌تی کتێبی (کورته‌یه‌ک له‌ مێژووی نیولیبراڵیزم) بوو که‌ دوای کتێبی (ئیمپریالیزمی نوێ) بڵاوکرایه‌وه. ئه‌م دوو کتێبه‌ ده‌بێت پێکه‌وه‌ بخوێنرێته‌وه‌.

– قسه‌ و باسێک هه‌یه‌، هه‌تا له‌ نێو ڕۆشنبیرانی چه‌پی ڕۆژئاوایشدا، که‌ ده‌رئه‌نجانی پچڕانی په‌یوه‌ندی وڵاتانی باشووری جیهان له‌گه‌ڵ جیهانیسازیدا گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ سه‌رده‌می پێش مۆدێرن؟ تێڕوانینی ئێوه‌ چیه‌؟ سیاسه‌تی گه‌شه‌ی وڵاتانی باشووری جیهان ده‌بێت ڕوو له‌ کوێ بکات؟

 – به‌ باوه‌ڕی من ئایدیای پچڕاندنی په‌یوه‌ندی به‌ ته‌واوی کاره‌ساتباره‌. به‌ڵام پچڕانی په‌یوه‌ندیه‌ تایبه‌ته‌کان و گه‌ڕان به‌ شوێن هاوکاری ناوچه‌ی سه‌ربه‌خۆ له‌ ڕێگه‌ی هاوکاری هه‌رێمه‌ جوگرافیاکان بیرۆکه‌یه‌کی باشه‌. ئایدیای من دروستکردنی جوگرافیای شوێنگره‌وه‌یه‌ بۆ په‌یوه‌ندی لایه‌نه‌ جاوازه‌کان. به‌ڵام هه‌لومه‌رجی جیهانی (بۆ نمونه‌ له‌ ڕووی که‌ش و هه‌واوه‌) له‌ قه‌یراندایه‌.

 – لێکۆڵینه‌وه‌ی (شار) یه‌کێکه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی که‌ ئێوه‌ حه‌زتان پێیه‌تی. ئێوه‌ شاره‌کان وه‌ک فه‌زایه‌ک بۆ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتتی زێده‌بای ده‌بینن. ئه‌وه‌ چۆن ڕووده‌دات؟ به‌تایبه‌ت له‌ نوسینی شاره‌ نیولیبراڵیه‌کان؟ (ماف به‌ شار) چی گرنگیه‌کی هه‌یه‌؟

– شارنشینی و که‌ڵه‌که‌بوونی سه‌رمایه‌ ده‌ست ده‌خه‌نه‌ نێو ده‌ستی یه‌کتره‌وه‌ و ئه‌مه‌ یه‌کێکه‌ له‌و لایه‌نانه‌ی فیکری مارکسیستی که‌ له‌ ڕووی مێژوویه‌وه‌ که‌متر قسه‌ی له‌سه‌ر کراوه‌. له‌ دۆخی ئێستادا نیوه‌ی دانیشتوانی جیهان له‌ شاره‌کاندا ده‌ژین. هه‌ربۆیه‌ مه‌سه‌له‌ی ژیانی ڕۆژانه‌ له‌ ژینگه‌یه‌کدا که‌ به‌ ئامانجی که‌ڵه‌که‌کردنی سه‌رمایه‌ دروستکراون بابه‌تێکی گرنگ و سه‌رچاوه‌ی دژیه‌کی و ململانێن. به‌دواداچوونی ماف به‌ شار له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ده‌کاته‌وه‌: بۆ نمونه‌ ململانێی چینایه‌تی له‌سه‌ر شێوازی ژیانی شاری له‌م شارانه‌دا. زۆرێک له‌ بزوتنه‌وه‌ گه‌وره‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی ئه‌م ده‌یانه‌ی کۆتایدا له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ دروستبوون(له‌ نمونه‌ی پارکی کزی له‌ ئه‌سته‌مبوڵ).

– کتێبی هه‌لومه‌رجی پۆستمۆدێرنیته‌ له‌سه‌ر بنیاتی مادی ئه‌م چه‌مکه‌ ده‌وه‌ستێت. له‌ ئاستی فه‌لسه‌فیدا، کاریگه‌ری فراوانی پۆستمۆدێرن له‌سه‌ر ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی چیه؟ له‌باره‌ی کاریگه‌ری ئایدیای پاش حه‌قیقه‌ت شتێک بڵێن.

– ڕه‌وتی پۆستمۆدێرنه‌ وه‌ک زۆرینه‌ی بزوتنه‌وه‌ کلتووریه‌ به‌کۆمه‌ڵ و ناڕێکخراوه‌کان، له‌پاڵ بێمانایی و کاریگه‌ریه‌ کۆنه‌پارێزیه‌کانی دا ده‌رفه‌تی باشی خوڵقاند. یه‌کێک له‌ باشیه‌کانی کردنه‌وه‌ی هه‌لی شوێنگه‌رای و گرنگیدان به‌ فه‌زاییه‌. هیچ هۆکارێک نابینم که‌ ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ دژیه‌کیدا بێت له‌گه‌ڵ مارکسیزم، هه‌ربۆیه‌ که‌‌ من له‌ کاره‌کانمدا جه‌ختم له‌سه‌ر ئاوێته‌کردنی فه‌زا، جوگرافیا و شوێنگه‌رای له‌ مارکسیزمدا کردۆته‌وه‌. لەکۆتاییدا، وەک کاتی خۆی ئیگڵتن وتی، بزوتنەوەکە زۆر دوورکەوتۆتەوە لە بینینی ئەوەی “جیاوازیی نییە لەنێوان حەقیقەت و دەسەڵات و وتاردانی ڕەوانبێژانەدا” بەڕادەیەک کە “هەرکەس زمانی پاراوتر و ڕەگەزپەرستانەتر بوو، هێزی لەلایە”. پۆستمۆدێرن “مێژووی فڕێدا و بەڵگەسازیی ڕەتکردەوە و جوانکاریی بۆ سیاسەت کرد و کاریزمای هەموو ئەوانەی هەڵپەسارد کە چیرۆکەکانیان گێڕایەوە”. دۆناڵد ترامپ بەرهەمی ئەم زیادەڕەوییە پۆستمۆدێرنەیە.

– له‌ سه‌ره‌تادا که‌ ئه‌نته‌رنێت تازه‌ ده‌رکه‌وت پێمان وابوو هێزێکی گه‌وره‌ی ئازادی به‌خشه. به‌ڵام به‌ تێپه‌ڕبوونی کات قۆرغکاری گه‌وره‌ دروستبوو که‌ قازانجێکی زۆر له‌ کۆی فه‌زای دیجیتاڵیدا ده‌که‌ن. ڕووداوی هاوشێوه‌ی کمبریج ئانالیتیکا نیشانی هه‌مووانی ده‌دات که‌ چۆن ئه‌م قۆرغکارانه‌ ده‌ستکاری زانیارییه‌ که‌سیه‌کان ده‌که‌ن. ئه‌نته‌رنێت چی مه‌ترسیه‌کی هه‌یه‌؟ چۆن ده‌توانرێت ئه‌نته‌رنێت ئازاد بکرێت و بکه‌وێته‌ خزمه‌ت به‌رژه‌وه‌ندی هه‌مووان؟

 –  شتێکمان به‌ناوی ئه‌نته‌رنێتی باش و ڕزگاری به‌خشه‌وه‌ نیه‌ که‌ به‌ ئاراسته‌‌ی ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌دا نه‌شکێته‌وه‌. له‌و لایه‌نه‌شه‌وه‌ هه‌مان شته.‌

– تێڕوانینتان ده‌رباره‌ی ده‌رکه‌وتنی دۆناڵد ترامپ چیه‌؟ هۆکاری سه‌رهه‌ڵدانی پۆپۆلیزم له‌ هه‌ندێک ناوچه‌ی جیاوازی جیهاندا چیه؟

 – دۆناڵد ترامپ سه‌رۆک کۆماری پۆستمۆدێرنی جیهانێکی له‌خۆنامۆبووه‌.

ئایا خۆشه‌ویستی ڕوو له‌ گه‌شه‌ی بێرنی ساندرز و جێرمی کۆربین له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی ویلایه‌ته‌یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا و به‌ریتانیا ئومێده‌وارتان ده‌کات؟ ئایا ته‌نها به‌ که‌ڵکی هاندانی هه‌ڵبژاردن دێن؟ فۆرم و جه‌وهه‌ری سیاسه‌تی سۆسیالیستی ئه‌مڕۆ ده‌بێت چۆن بێت؟

 – جیاوازیه‌کی گه‌وره‌ له‌ نێوان هاندان و ڕێکخستندا هه‌یه. تازه‌ به‌م نزیکانه‌ چه‌پگه‌راکان که‌وتونه‌ته‌ بیری ئه‌وه‌ی که‌ ڕێکخستن بۆ به‌ده‌ستهێنان و پارێزگاری له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی کرده‌یه‌کی ژیانیه‌. سه‌باره‌ت به‌ به‌ریتانیا، فراوانبوونی ئه‌م بزوتنه‌وه‌ له‌پاڵ ده‌ستکاری بنیاتی حیزبیدا ئاماژه‌ی ئومێدبه‌خش ده‌خوڵقێنن. ئه‌م نیشانانه‌ له‌ جێگه‌یه‌کی دیکه‌شدا ده‌بینرێن: مانیفێستی به‌ گشتیکردنی که‌رته‌ بنه‌ڕه‌تیه‌کانی ئابووری وه‌ک ستراتیژێکی سیاسی (که‌ جیاوازی له‌گه‌ڵ نیشتیمانیکردندا هه‌یه‌). به‌ڵام گرفته‌که‌ له‌وێدایه‌ که‌ زۆرێک له‌ نوێنه‌رانی پارتی کرێکاران له‌ په‌رله‌ماندا تا ئێستاش پشتیوانی ئه‌م ئایدیایه‌ نین. له‌ ویلایه‌ته‌یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا تائێستاش به‌ ئه‌ندازه‌ی پێویست شاهیدی شتێکی له‌و چه‌شنه‌ نین.

 – بینه‌ری ده‌رکه‌وتنی شه‌پۆلێکی سیاسه‌تی باڵی ڕاستین له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا. کۆتا نمونه‌ی هه‌ڵبژاردنی (ژائیر بولساناروی)ه‌ له‌ به‌ڕازیل. ئایا جیهان وه‌ک ده‌یه‌ی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ به‌ ئاراسته‌ی فاشیزم هه‌نگاوده‌نێت؟ ئه‌و ئابووریه‌ سیاسیه‌ چیه‌ که‌ له‌ پشت ده‌رکه‌وتنی له‌ناکاوی سیاسه‌تمه‌دارانی ڕادیکاڵی باڵی ڕاستن، له‌ نمونه‌ی بولسانارۆ له‌ یه‌کێک له‌ وڵاتانی ئه‌مریکای لاتین، کیشوه‌رێک که‌ به‌ سیاسه‌تی چه‌پگرایانه‌ی ناوبانگی ده‌رکردبوو؟

 –  له‌خۆنامۆبوونێک که‌ هۆکاره‌که‌ی نیولیبراڵیزمی ژێر ده‌سه‌ڵاتی پارتی کرێکارانه‌. هه‌روه‌ها گه‌نده‌ڵیه‌کی گشتگیر بۆته‌ هۆکاری دروستبوونی زۆرینه‌یه‌کی جه‌ماوه‌ری که‌ ئاماده‌ی وه‌رگرتنی وه‌همه‌کانی نیوفاشیزمه‌.

– وانه‌بێژیه‌کانی ئێوه‌ له‌باره‌ی مارکس و مارکسیزم له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا زۆر گرنگی په‌یدا کردووه‌. مارکسیزم چی په‌یوه‌ندیه‌کی به‌ هه‌لومه‌رجی ئه‌مڕۆوه‌ هه‌یه‌؟ به‌ باوه‌ڕی ئێوه‌ مارکس ده‌توانێت چی هاوکاریه‌ک بکات؟

 – مارکس قۆناغی سه‌ره‌تای شیکارێکی زۆرباش و هۆشمه‌ندانه‌ی له‌باره‌ی شێوازی کار و سه‌رمایه‌ وه‌ک شێوازێکی به‌رهه‌مهێنان کردووه‌. له‌ قۆناغی ژیانی مارکسدا سه‌رمایه‌ ته‌نها له‌ به‌شێکی بچوکی جیهاندا گه‌شه‌ی کردبوو. به‌ڵام ئێستا له‌ هه‌موو شوێنێک بوونی هه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌ شیکاری مارکس زۆر زیاتر له‌ سه‌رده‌می خۆی په‌یوه‌ندی به‌ هه‌لومه‌رجی ئێستاوه‌ هه‌یه‌. هه‌رکه‌س مارکس به‌ وردی بخوێنێته‌وه قورسای له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیه‌کانی له‌ هه‌لومه‌رجی ئه‌مڕۆدا داده‌نێت، له‌م لایه‌نه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ناچار به‌ سه‌رکوتکردنی ئه‌م شێوازه‌ بیرکردنه‌وه‌ ده‌بێت.

– له‌ سه‌رمایه‌داری نیولیبراڵیدا، نائومیدی و ناڕه‌زایه‌تی به‌رچاو له‌ نێو جه‌ماوه‌ری خه‌ڵکیدا بوونی هه‌یه‌. هیوا به‌ جیهانێکی دیکه‌ له‌کوێوه‌ دێت؟ چی شتێک هۆکاری ئومێده‌واری ئێوه‌یه‌؟

 – له‌گه‌ڵ ته‌واوی هه‌وڵه‌کان بۆ سه‌رکوتکردنی خه‌ڵکی، ئه‌وان هه‌ر ڕۆژ زیاتر و زیاتر ده‌یبینن که‌ نه‌ک ته‌نها نیولیبراڵیزم پڕ له‌ نه‌هامه‌تیه‌ به‌ڵکو سه‌رمایه‌داریش. ئاشکرایه‌ که‌ ناتوانێت به‌ڵێنه‌کانی جێبه‌جێ بکات و زه‌روره‌تی شێوازێکی دیکه‌ی ڕێکخستنی سیاسی- کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ر ڕۆژێک ئاشکرا تر ده‌بێت.

 * ئایدیای پلانگێڕی (تاک فیشه‌کی) یان به‌ قسه‌ی ڕه‌خنه‌گران تێزه‌ی فیشه‌کی جادوی که‌ له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی تایبه‌ت به‌ جۆن که‌نه‌دی خرایه‌ڕوو تا چاره‌نوسی فیشه‌کێک ده‌ستنیشان بکات که‌ له‌ پشته‌وه‌ نرا به‌ جۆن که‌نه‌دیه‌وه‌ و له‌ قوڕگیه‌وه‌ هاته‌ ده‌ره‌وه‌. به‌ پێی ئه‌م تێزه‌، له‌وێدا که‌ لیمۆزینه‌که‌ی سه‌رۆک کۆمار هیچ زیانێکی به‌رنه‌که‌وتبوو، که‌نه‌دی به‌ هه‌مان ئه‌و فیشه‌که‌ کوژرا که‌ حاکمی ته‌کساس جان کانلیشی بریندار کرد. جان کانلی له‌ قوشنی پێشه‌وه‌ی لیمۆزینه‌که‌ی سه‌رۆک کۆمار دانیشتبوو. ئاماژه‌ی هارڤه‌ی بۆ تێڕوانینێکی تاکڕه‌هه‌ندانه‌یه‌ له‌ قه‌یرانه‌کان له‌ به‌رامبه‌ر هۆکاره‌ زۆره‌کانی قه‌یراندا.

سه‌رچاوه‌/ نقد اقتصاد سياسى- شماره نهم.

Check Also

ڕۆژەکان درێژن و ساڵەکانیش کورت

نووسینی: دیڤید هارڤەی و دیڤید گرایبەر                   …

کۆمەڵگەی بەرخۆری

وەرگێڕانی: ناجی ئەفراسیاو                         …

تۆپی پێ: وەرزشی خەڵک؟

مایک ڕابرتز

درۆمۆکراسی و هایپەرمۆدێرنیزم

ناجی ئەفراسیاو                           …

وتووێژ

ژاک.زیا  

کارل مارکس ١٨١٨-١٨٨٣

ڕۆجەر کلۆدوێڵ                           …

سەرمایەداری، ستەمکاری. فۆرمەکانی بەرەنگاری

عەلی مەولوود

ئیمپریالیزمی نوێی سەرمایەداریی

نووسینی: ئاسۆس ساڵەح                         …