Home / وتارەکان / درۆمۆکراسی و هایپەرمۆدێرنیزم

درۆمۆکراسی و هایپەرمۆدێرنیزم

ناجی ئەفراسیاو

                                                                                                       

دابڕانی فەلسەفە و زانست لەم سەردەمەدا، هۆکارگەلێکی بنەڕەتیی هەیە، دیارترینیان پرسی یاخیبوون/ دەستەمۆبوونە. زانست لە تاقیگەکانی سیستەمدا دەستەمۆ دەکرێت و بەپێی خواستەکانی دەسەڵاتی سیاسی ئیستیغلال دەکرێت، ئەمەش ڕێک پێچەوانەی فەلسەفەیە. زۆربەی ڕە‌هەندەکانی فەلسەفە هەڵگری میتۆدی یاخیبوون و ڕەخنەگرانەن، کایەی فەلسەفە تاکە کایەیە، کە تەنیا ملکەچ و گوێڕایەڵی تاقیگەی مێژوو بووە، بۆیە هەر لە یۆنانی کۆنەوە تاکو ئەمڕۆ هیچ دەسەڵاتێک نەیتوانیوە ئەم ڕەگەزی ڕادیکاڵبوونەی نێو فەلسەفە ڕیشەکێش بکات. بەڵام ئەمە مانای وا نییە، کە ئەرکی فەلسەفە لە تەفسیر و ژاوەژاوی میتافیزیکیدا قەتیس بمێنێت. مارکس و ئەنگڵز وەک دوو پێشەنگی فەیلەسوفەکانی جیهان، بۆ یەکەمجار خوێندنەوەیەکی زانستی بۆ مێژووی مرۆڤایەتی دەکەن، چونکە ماتریالیزمی مێژوویی، تاکە میتۆدی زانستییە بۆ تێگەیشتن لە مێژووی گەشەکردن و گۆڕانی کۆمەڵگەی مرۆیی. هەربۆیە فەیلەسوفێکی وەک پۆل ڤیریلیۆ داوای ئاشتەوایی نێوان فەلسەفە و زانست دەکات. چونکە هاوکێشە و یاساکانی زانست وەڵامدەرەوەی هەموو دیاردە کۆمەڵایەتی و سرووشتییەکان نین، و فەلسەفەش بەبێ بەبنەماگرتنی زانست دەبێتە میتافیزیک و میتۆلۆژیا.

دەوڵەتی مۆدێرن وەک بەرهەمی شۆڕشی بۆرژوازی، ڕەنگدانەوەی قوتابخانەی پۆزەتیڤیزمی لۆژیکی و قوتابخانەی ئەزموونگەراییە. لێرەوە دەتوانین شیکاریی بۆ عەقڵی ئامرازیی دەوڵەتی مۆدێرن بکەین، واتە ئەو ئامرازانەی کە دەزگا دەوڵەتییەکان لە قۆناغی مۆدێرنەوە تاکو ئەمڕۆ (کە پۆل ڤیریلیۆ ناوی دەنێت قۆناغی مۆدێرنەی لەڕادەبەدەر/ Hypermodernism) بەمەبەستی پتەوکردنی دەسەڵاتیان بەکاریدەهێنن. بە دەربڕینێکی تر؛ کاری لەپێشینەی دەوڵەتی مۆدێرن بریتیبوو لە سوودوەرگرتن لە ئامرازە پیشەسازی و تەکنەلۆژییەکان، دواتریش وەک ڤیریلیۆ دەڵێت دەسەڵاتی سیاسی لە دەوڵەتی مۆدێرندا، بەربەستگەلێک بۆ وەستاندن و خاوکردنەوە خێرایی و جوڵەی خەڵک دادەنێت، لەوانە؛ دەروازە سنوورییەکان، بازگەکان، سەربازگە، زیندانەکان، ژێرزەمین و ترافیکی سەر شەقامەکان. ڤیریلیۆ کە بە فەیلەسوفی خێرایی ناسراوە، پێیوایە، دەوڵەتی مۆدێرن هەمیشە لە هەوڵی کۆنترۆڵکردنی شەقامدایە، چونکە بە بۆچوونی ئەو ڕەگ و ڕیشەی دەسەڵات لە شاردایە، و لە دەرەوەی جوڵە و شەقام هیچ پێناسەیەک بۆ دەوڵەتی مۆدێرن و شۆڕش بوونی نییە. بەبڕوای ئەو؛ شەقام وابەستە و گرێدراوی هەموو شۆڕشێکە و شەقامیش تەنیا لە شاردا بوونی هەیە.

کرۆکی ئایدیای ڤیریلیۆ پشتبەستنە بە پرسی خێرایی و پێداگریی لەوە دەکات، کە بەدرێژایی مێژوو ئەوەی خێراتر بووە، دسەڵاتدار و پایەبەرزتر بووە. پێشتر وەزیری پڕوپاگەندەی نازییەکان (جۆزێف گۆبڵز) داوای دەکرد؛ “بانگەشە و پڕوپاگەندە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بکرێت، لەڕێگەی دەنگ و ڕەنگەوە نەک لەڕێگەی نووسینەوە. چونکە لە خوێندنەوەدا کات هەیە بۆ بیرکردنەوە، بەمەش ڕەنگە جۆشوخرۆشی جەماوەر خامۆش ببێت”، ئایدیاکانی گۆبڵز بەتەواوی مانا ڕەنگدانەوەی ئامانجەکانی قۆناغی مۆدێرنەیە. ئەمڕۆ خێرایی، کولتوری شارستانییەتی مۆدێرنەی لەڕادەبەدەر (هایپەرمۆدێرنیزم)ە، دەبینین هەموو کایەکانی ژیان بەرەو لادان و خواستی لەڕادەبەدەر دەچن. بۆیە شتێکی نامۆ نییە کە ڤیدیۆی گەعدەکانی (ئارام شەیدا)، لە گۆرانییەکانی هونەرمەندێکی وەک (شێرکۆ تاڵیب) پڕبینەرتر بێت و خێراتر بڵاوبێتەوە. 

ڤیریلیۆ پێیوایە وڵاتانی ڕۆژئاوا، شۆڕشی سیاسییان بەخۆوە نەبینیوە بەڵکو شۆڕشی “درۆمۆلۆژی/ Dromology [1] “یان ئەنجامداوە، هەروەها دەڵێت ئەو بانگەشەیەی بۆ دیموکراسیی دەکەن هیچ نییە جگەلە “درۆمۆکراسی/ Dromocratie [2]. ڤیریلیۆ گوزارەیەکی گۆبڵز دەهێنێتەوە کە دەڵێت؛ ئەوەی شەقامی بە دەستەوە بێت، دەسەڵات دەگرێتە دەست. بەمەش شیکاریی بۆ داگیرکارییەکانی ئیمپریالیزم دەکات، کە لەدوای شەقام، بایەخیان بە ڕێگەی وشکانی و دەریایی و ئاسمانیی دا. بۆیە ئەوانەی خێراتر بوون، براوەکانی جەنگی زانیاری (infowar)، ئەوانەی کەشتیی جەنگی و چەکی بالیستی و فرۆکەی بۆمبهاوێژ و کەرەستەی خێراتریان بەرەهمهێنا، توانیان هەسارەکە لەنێوان خۆیاندا دابەش بکەن. ئەم کارەساتی خێراییە  هیچ بەهایەکی بۆ ڕووبەر و جوگرافیا نەهێشتۆتەوە، چونکە خاوندارێتیکردن لە کات جێگەی خاوەندارێتیکردنی شوێنی گرتۆتەوە. بەمەش ئابووریی سەربازی، لەسەر حسابی ئابووریی مەدەنی گەشە دەکات. لە سایەی ئابووریی جەنگدا، بۆ ئەوەی شۆڕش ڕوونەدات، دەبێ شەقامەکان چۆڵ بن. بۆیە دەوڵەتی مۆدێرن ڕێگری لە هەموو گردبوونەوەیەکی سەرشەقامەکان دەکات. ئەم پرۆسەیەش بەردەوامییەکی مێژوویی هەیە، وەک دەبینین ڕاگەیاندنی قەدەغەی هاتووچۆ (traffic ban)، و درێژکردنەوەی دۆخی ئاوارتە و لەناکاو، لە سیما و تایبەتمەندییە هەر دیارەکانی دەسەڵاتی هایپەرمۆدێرنن.

[1] ) زانستی خێرایی.

[2] ) دەسەڵاتی خێرایی. ڤیریلیۆ ئەم زاراوانەی لە زاراوە یۆنانییەکانەوە وەرگرتووە. بۆنموونە؛ (Dromos) بەمانای پێشبڕکێ یان خێرایی دێت، لە میتۆلۆژیای یۆنانییشدا (cratos) بەمانای خواوەندی هێز یان دەسەڵات دێت. پێیوایە چیتر درۆمۆکراسی تەحەکوم بە ژیانی کۆمەڵگە مۆدێرن و هاوچەرخەکانەوە دەکات.