Home / بیروڕای جیاواز / ئیمپریالیزمی نوێی سەرمایەداریی

ئیمپریالیزمی نوێی سەرمایەداریی

نووسینی: ئاسۆس ساڵەح

                        

چۆنیەتی بە پاشکۆکردن و دەستبەسەرداگرتنی ئابووری
وڵاتان لە ڕێگەی ئیمپریالیزمی نوێی سەرمایەدارییەوە
              

                                                                                                                                                                                                                                                                                                         Download.PDF

ئیمپریالیزم ڕیشەیەکی دوور و درێژی مێژوویی هەیە، هەر لە زووەوە وڵاتە زلهێزەکان ویستوویانە هەژموون و دەسهەڵاتی خۆیان بەسەر وڵاتان و ناوچەکانی نزیکیان بسەپێنن و بیانخەنە ژێر هەژموونی داگیرکاریی خۆیان .پێشتر زۆربەی داگیرکارییەکان لە ڕێگەی جەنگ و کوشتارەوە بوو، بەڵام ئێستا لەسیستەمی سەرمایەدارییدا، بەهۆی گڵۆبالیزمی بازاڕی جیهانیی و کرانەوەی بازاڕەکان بەڕووی وڵات و بانکەکان و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سەرمایەدارییدا لەژێر ناوی نیولیبرالیزم، داگیرکاریی لە ڕێگەی ئابوورییەوە دەکرێت. ❞ئیمپریالیزمی تازە بریتییە لە کۆمەڵێک ڕێ و شوێنی ئابووری و سیاسی و سوپایی ئامانجی پاراستنی دەست بەسەرداگرتنی ئەم یان ئەو وڵاتە و توندکردنی چەوسانەوەی ئابووری، لەگەڵ ئەوەی زۆربەی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریکا و ئەمێریکای لاتینیی ئازادی سیاسی خۆیان بەدەستهێناوە، بەڵام گەلێکیان هێشتا بەدەیان شێوەی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی بە وڵاتە ئیمپریالیستەکانەوە بەستراونەتەوە و بارودۆخی پاشکۆیەتی وڵاتە داگیرکەرەکانیاندان بە ئابووری و رۆشنبیری و گەلێ بواری تریشەوە، چونکە زۆری کارگە و کارخانە و پڕۆژە ئابوورییەکان و پەروەردە و فێرکردن و گەلێ بواری تریش بەدەست کۆمپانیا پاوانکارە ئیمپریالیزمییەکانەوەیە، کە ڕێگەیان پێدەدات قازانجی بێشومار لە بەکارهێنانی ئابووری وڵاتە داگیرکراوان و پاشکۆیانە بۆ خۆیان لرف بکەن.❝ (ئەڤاناسییڤ؛ ٢٠١٨: ل١٣١)

سیستەمی سەرمایەداریی لە بەرژەوەندی ئیمپریالیزیمی ئەمێریکا و وڵاتانی زلهێز دایە، بۆ دەستبەسەر داگرتنی وڵاتان لە ڕێگەی ئابوورییەوە، قەرز پێدانی چەند جارەکی و بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوو لەسەر ئەم وڵاتانە بەکاردێنن. دوای پێدانی قەرزی زۆر توانای دانەوەی ئەم قەرزانەیان نابێت و، بەناچاری دەکەونە ژێر ڕکێف و هەژموونی وڵاتە زلهێزە ئیمپریالیستەکانی سیستەمی سەرمایەداریی. هەروەها، وڵاتە ئیمپریالیستەکان خۆیان وەک ڕزگاریخواز و پاڵەوانی دیموکراسی نیشاندەدەن، هەوڵدەدەن لە ڕێگەی ڕووخاندانی حوکمەتەکان پێگەی خۆیان لەو وڵاتانەدا بەهێزتر بکەن و، چنگیان لە پشتی نێچیرەکەیان قایمتر بکەن .دواتر دەستبکەن بە دەستبەسەرداگرتن و داگیرکردنی وڵات بۆ تاڵانکردنی گشت سەرمایەکەی. هەروک ”لینین” دەڵێت❞ :مادام باسەکەمان لەسەر سیاسەتی کۆڵۆنیاڵە لە سەردەمی ئیمپریالیزمی سەرمایەداریدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین سەرمایەی دارایی و سیاسەتی نێودەوڵەتیی هاوشانی، کە بریتییە لە ململانێی زلهێزەکان بۆ دابەشکردنی جیهان لە ڕووی ئابووری و سیاسییەوە، کۆمەڵێک فۆڕمی ڕاگوزەر لە پاشکۆیەتیی دەوڵەت دروست دەکات. ئەوەی ئەم سەردەمە جیادەکاتەوە تەنها بریتی نییە لە دوو گروپی سەرەکی وڵاتان: خاوەن موستەعمیرەکان و موستەعمیرەکان، بەڵکو بریتییە لە سەرجەم فۆڕمە جیاوازەکانی وڵاتانی پاشکۆ، کە لە ڕووی سیاسییەوە بەفەرمی سەربەخۆیە بەڵام بە عەمەلی کەوتۆتە نێو تۆڕی پاشکۆیەتیی دارایی و دیپلۆماسییەوە.❝ (ڤلادیمێر لینین؛ ل١٠٣) زۆرێک لە وڵاتان بەڕووکەش سەربەخۆ دەردەکەون، بەڵام لە ئەساسدا لەژێر کۆنتڕۆڵی ئیمپریالیستیدان، هەم لە ڕووی سیاسی و هەمش لە ڕووی ئابووری، سەربەخۆیەکی وایان نییە .بەڵکو لە ڕێگەی گەورە وڵاتە ئیمپریالیستەکانەوە ئاراستە دەکرێن و بەکاردەهێندرێن، حوکمەتەکانیشیان کارتۆنین و بەخواستی ئەوان دادەندرێن، هەر بەخواستی ئەوانیش دەجوڵێن و هەنگاو دەنێن و هەڵوێست وەرەگرن. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا تا ئێستا ملیۆنان مرۆڤ لەژێر هەژموونی ئیمپریالیستەکان ژیان دەکەن. ئیمپریالیزم دووژمنی سەرەکی بزووتنەوەی نیشتیمانییە، چونکە هەموو گەلێکی ئازادیخواز و بزوتنەوە نیشتیمانییەکان هەوڵی بەدەرنانی ئیمپریالیزم دەدەن بۆ بەدەست هێنانی ئازادی و سەربەخۆیی ڕاستەقینەیی.

بە تێگەیشتنی” لینین” ئیمپریالیزم بریتییە لە سەرمایەداریی لە قۆناغی مۆنۆپۆلیدا .لە کتێبی ”ئیمپریالیزم باڵاترین قۆناغی سەرمایەداری” بەزەققی لەسەر ئەم بابەتە وەستاوە. دەتوانین ڕووخسارە ئابووریەکانی ئیمپریالیزم لە چەند خاڵکدا باس بکەین:

❞١. چربوونەوەی بەرهەم و سەرمایە کە دەگاتە پلەیەکی زۆر بەرز و دەبێتە هۆی دروست بوونی کەڵەکە کردن و ئەمەش ڕۆڵی بڕیاردەر لە ژیانی ئابووریدا دەگێڕێت.

٢.  تێکەڵ بوونی سەرمایە بانکیە کەڵەک کارەکان بە سەرمایەی پیشەسازی کەڵەک کار و سەرهەڵدانی ”سەرمایەداری قەرزدەر” و پەیدابوونی کۆمەڵەی ”خاوەن سامان و سەرمایەی ئجگار قەبە و زۆر”.

٣. ناردنی سەرمایە بۆ دەرەوەی وڵات لە جیاتی شمەک – ئەم کردارەش گرینگێکی زۆر تایبەتی پەیداکرد.

٤. دامەزراندنی یەکیەتی کۆمپانیا کەڵەکەکار و پاوان کارەکانی جیهانی سەرمایەداری کە هەموو ئەم سەر زەویەی داباشکرد.

٥. بەتەواوی دابەشکردنی هەموو وڵاتانی سەرزەوی بۆ چەند هەرێم و بەشێک لەلایەن وڵاتە سەرمایەدارە زۆر گەورەکانەوە و دانانی خشتەی دووبارە دابەشکردنەوە❝.   ل. لیۆنتیڤ؛ ٢٠١٨: ل١٠٩

ئەگەر بە دید و تێگەیشتنی لینینی لە ئیمپریالیزم بڕوانین ئەم چەند خاڵی سەرەوەمان باشتر بۆ ڕووندەبێتەوە. لە سەرمایەداریی لە قۆناغی گەشەسەندندا کە تێیدا هەیمەنەی مۆنۆپۆلییەکان و سەرمایەی دارایی دامەزراو و هەناردەکردنی سەرمایە بایەخێکی گەورە وەردەگرێت، دابەشکردنی جیهان لە نێوان تراستە نێودەوڵەتییەکاندا دەستیپێدەکات و دابەشکردنی سەرجەم ناوچە و هەرێمەکانی گۆی زەوی لە نێوان وڵاتە سەرمایەدارە گەوەرەکان  دەبێت. کوردستان تاوەکو ئێستاش باجی ئەو دابەشکردنە دەدات، کە گەورە وڵاتە ئیمپریالیستەکان بەرامبەریان کرد و پارچە پارچەیان کرد بەسەر چەند دەوڵەتێکی تری داگیرکەر.

ئەمێریکا و وڵاتە زلهێزەکانی تر، بۆ داگیرکردنی وڵاتان و سەپاندنی هەژموونی خۆیان، دوو ڕێگە بەکاردێنن یان لە ڕێگەی جەنگ و کاولکارییەوە دەست بەسەر وڵاتاندا دەگرن، یانیش لە ڕێگەی ئابوورییەوە بەناوی نیولیبرالیزمی سەرمایەداریی هەژموونی خۆیان بەسەر وڵاتاندا دەسەپێنێت .بۆ جێبەجێگردنی داگیرکاریی لە ڕێگەی ئابوورییەوە ئەم پرۆسەیە ئەنجامدەدەن؛ سەرەتا سەیری سەرمایە و سامانی ئەو وڵاتە دەکەن .دواتر لە ڕێگەی کۆمپانیاکانیان دەچنە ئەو وڵاتە و بەرهەمهێنانی تێدا دەکەن. پاشان قەرزی گەورە و زەبەلاحی بۆ ئامادە دەکەن. ئەم قەرزە لە ڕێگەی ”بانکی نێودەوڵەتیی” یان ”سندوقی دراوی نێودەوڵەتیی” ڕێکخراوێکی تری هاوپەیمانیان پێدەدرێ .بەڵام ئەوەی لێرەدا جێگەی سەرنجە ئەوەیە، ئەم پارەیە ناڕوات بۆ دەستی دەوڵەت و کۆمەڵگە و خەڵکی هەژار و ڕەنجدەر .بەڵکو داهاتەکەی بۆ ئەو کۆمپانیایانەیە، کە هی خۆیانن و بەناو خەریکی دروستکردنی پڕۆژەکانی ژێرخانی ئەو وڵاتە .وەک :دروستکردنی کۆمەڵگەی پیشەسازی و کارگە گەورەکان و وێستگەی کارەبا و بەندەر و کۆمپانیاکانی نەوت… هتد .بەم ڕێگەیە سەرمایەکە لە چنگی کۆمپانیاکانیان کۆدەکەنەوە و خەڵکی هەژار و ڕەنجدەری لێ بێبەش دەکەن. دوای ئەوەی قەرزێکی زۆر ئەکەوێتە سەر ئەو وڵاتە و ناتوانێ قەرزەکەی بداتەوە، ئەمێریکا یان هەر وڵاتێکی تری ئیمپریالیست، داوای ئەوەی لێدەکات کە سامانەکەی بە کۆمپانیاکانی ئەوان بفرۆشێت بەنرخێکی هەرزان، لەگەڵ ئەمەشدا دەنگیان بخەن پاڵ دەنگیان لە نەتەوە یەکگرتووەکان(UN) ، یان لە هەر ڕێخراوێکی تری نێودەوڵەتیی .هەروەها دەست واڵاکردنیان لەم وڵاتە لە ڕووی ئابووریی و سیاسیی و سەربازیی… هتد .بەمەش هێزە ئیمپریالیستەکە بە سیستەمی سەرمایەداریی لە ڕێگەی ئابوورییەوە دەتوانێ وڵاتێک زۆر بە ئاسانی داگیر بکات و، بیخاتە ژێر ڕکێفی ئیمپریالیستی خۆی و مامەڵەی پێوەبکات.

لینین لە کتێبی ”ئیمپریالیزم باڵاترین قۆناغی سەرمایەداری” لە بەشی حەوتەمیدا بەناوی ”ئیمپریالیزم، وەک قۆناغێکی تایبەتی سەرمایەدای ”دەڵێت❞ :بەگشتی ئیمپریالیزم وەک گەشەسەندن و بەردەوامییەکی تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سەرمایەداری دەرکەوت .بەڵام سەرمایەداری نەبووە ئیمپریالیزمی سەرمایەداری تەنها ئەو کاتە نەبێت کە لە گەشەسەندنیدا گەیشتە پلەیەکی دیاریکراو، پلەیەکی زۆر باڵا، کاتێک هەندێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی دەگۆڕێت بۆ دژەکەی، کاتێک سیما و خەسڵەتەکانی قۆناغی ڕاگوزەر لە سەرمایەدارییەوە بۆ سیستەمێکی ئابووری و کۆمەڵایەتیی باڵاتر لە سەرجەم بوارەکاندا شکڵیان وەرگرت و دەرکەوتن. پرسی سەرەکی لەم پڕۆسەیەدا لە ڕووی ئابوورییەوە، بریتییە لە جێگرتنەوەی مۆنۆپۆڵی سەرمایەداری لە جێگەی ڕکابەریەتی ئازادی سەرمایەداری. چونکە ڕکابەرێتیی ئازاد یەکێکە لە تایبەتمەندییە بنچینەییەکانی سەرمایەداری و بەرهەم هێنانی کاڵا بەشێوەیەکی گشتی؛ مۆنۆپۆلییش ڕێک دژی ڕکابەریەتیی ئازادە، بەڵام ئەمەی دواییان بەدیار چاومانەوە دەگۆڕێت بۆ مۆنۆپۆلی، بەشێوەیەک پیشەسازیی گەورە دروست دەکات و پیشەسازیی بچوک لەناودەبات، [بەرهەمهێنان و پیشەسازیی] زەبەلاح دەخاتە شوێنی [بەرهەمهێنان و پیشەسازیی] گەورە، چڕبوونەوەی بەرهەمهێنان و سەرمایە دەگەیەنێت بە خاڵێک کە تیایدا مۆنۆپۆڵی سەرهەڵدەدات و گەشە دەکات.❝ (ڤلادیمێر لینین؛ ل١٠٦-١٠٧) هەر وەک دەزانین سەرمایەداریی ئامانجی بەدەستهێنانی زۆرترین قازانجە بە کەمترین تێچوو، جگە لەوەی لە ئەنجامی ئەم تێڕوانینەدا، کۆمپانیا گەورەکان هەمیشە هەوڵی مۆنۆپۆڵکردنی بازاڕ دەدەن لەبەرژەوەندی خۆیا .لە ئاکامدا پیشەسازییە بچوکەکان و ئەو کۆمپانیایانە توانای ململانێیان نییە تووشی شکست و مایەپووچیی دەبن، چونکە ناتوانن ڕکابەری کۆمپانیا زەبەلاحەکان بکەن .بە تێگەیشتنی لینین کاتێک هێزە ئیمپریالیستەکانی سەرمایەداریی لە هەروڵاتێک دەگیرسێنەوە، بازاڕی ئەو وڵاتە داگیردەکەن، ئەمەش لەڕێگەی مۆنۆپۆڵکردنی بازاڕ لەلاین کۆمپانیا زەبەلاحەکانیان و نەهێشتنی ململانێی بازاڕی ئازاد، کە بەشێکە لە بنەما سەرەکییەکانی سەرمایەداریی .بەڵام، کۆمپانیا زەبەلاحەکان ئەو ململانێیە لە نێوبازاڕ ناهێڵن و هەمووی داگیردەکەن لەبەرژەوەندی خۆیان .بەجۆرێک هێزە ئیمپریالیستەکان کۆمپانیا بچووک و پیشەسازییەکانیان دەگۆڕێ بۆ کۆمپانیا گەوەرەکان دواتریش گۆڕینیان و خستنە ژێر هەژموونی خۆیان لە بەرەژەوەندی کۆمپانیا زەبەلاحەکانیان. لەم ڕێگەیەوە کۆمپانیا مۆنۆپۆلەکانی هێزە ئیمپریالیستەکان دەتوانن ئابووری زۆربەی وڵات دەستبەسەردابگرن و بیخەنە ژێر هەژموون و دەستهەڵاتی خۆیان بێت.

بۆ زانینی ئاستی مەترسی ئیمپریالیزمی نوێ و سیستەمی نیولیبرالیزم، چەند داتایەک دەخەینە ڕوو، ❞سەرچاوە واقیعیییەکان لە بەرز بوونەوەی ڕێژەی بێکاری لە وڵاتانی ئیمپریالیستی دەبیندریت، کە لە ١٠ ملیۆن بۆ ٥٠ ملیۆن و زیاتریش بەرز بووەتەوە. ئامارە ڕەسمییەکانی سەرجەمیان ئاماری حوکمەتەکانن و سەرجەمیان ساختەن. لە وڵاتی جیهانی سێیەم لانی کەم ٥٠٠ ملیۆن بێکار بوونیان هەیە❝. (ئێرنست مەندڵ؛ ٢٠١٨: ل١٣٤) ئەگەر چاوێک بە ئامارەکانی هەژاری لە جیهانی سێیەم دابخشێنین دەبینین لە چ کارەساتێکدان، ❞بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نێوان ساڵانی ١٩٨٠ تا ١٩٩٠، نزیکەی ٦٠ وڵاتی جیهانی بە ژمارەی دانیشتوانی ٨٠٠ ملیۆن کەسەوە، کەم بوونەوەی بەرچاویان لە سەرمای بەرهەمهێنانی ناوخۆدا هەبوو. لە وڵاتانی هەژار ئەم کەم بوونەوەیە لە نێوان %٣٠ تا %٥٠ بوو ئاستی هەژاری لەناو چینە هەژارەکانی ئەم کۆمەڵگەیانەدا بە ڕێژەی %٥٠ زیادی کردووە. سەرمایەکانی بەرهەمهێنانی ناوخۆی وڵاتانی ئەمێریکای لاتین ساڵی ١٩٥٠ بە ڕژەی % ٤٥ سەرمایەی ئیمپریالیستی بوو. ساڵی ١٩٨٨ ئەم سەرمایانە بۆ % ٢٩.٧ کەمیان کرد❝. (ئێرنست مەندڵ؛ ٢٠١٨: ل١٣٦-١٣٧) وڵاتی پیرۆ یەکێکە لەو وڵایانەی بەدەست کەمی خۆرک ڕێژەی هەژاری دەناڵێنێت. بە جۆرێک % ٦٠ بەدەست برسیەتی دەناڵێنن. هەروەها %٧٠ لەژێر هەژارییدان. منداڵانی وڵاتانی جیهانی سێیەم ٢٠ جار زیاتر لە منداڵانی وڵاتانی ئیمپریالیست لە نەخۆشی و مردنەوە نزیکن. ❞بەپێی ڕاپۆرتی رێکخراوی جیهانیی منداڵانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNICEF) ١٦ ملیۆن منداڵ بەهۆی برسیەتی یان ئەوە نەخۆشیانەی دەتواندرێت چارەسەر بکرێن، دەمرن. … نموونەیەکی تر باشووری ئاسیایە. کە %٢٠ی منداڵانی کچ لە خوار تەمەن ٥ ساڵ و %٢٥ی کچانی خوار تەمەن ١٥ ساڵ دەمرن. ڕیشەکێشکردنی منداڵان ساڵانە ڕوو لە زیاد بوونە و هۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ناچارکردنیان بە کارکردن لە دۆخێکی نەگونجاودا، وەک نیمچە کۆیلەیەک❝. (ئێرنست مەندڵ؛ ٢٠١٨: ل١٣٨-١٣٩) ئەمانە و چەندان ئاماری تری شۆک هێنەر هەیە، کە ئیمپریالیزمی سەرمایەداریی و نیولیبرالیزم لێیەوە بەرپرسن و هۆکاری سەرەکین.

لە ئەنجامی ئەم داگرکارییە ئابوورییە و بردنی خێر و بێری ئەم وڵاتە بۆ خۆیان و کۆمپانیاکانیان، وێرانکاریی دوایی خۆیان لەسەر شانی هەژاران و ڕەنجدەرانی وڵات جێدەهێڵن حەقیقەتی هێزی ئیمپریالیست وایە، کاتێک بەرژەوەندی لە ناوچەکە نەما بەکاولگەیی جێیدەهێڵێ .ئەوەی زەرەرمەندیش دەبێ چینی ڕەنجدەر و هەژارانی وڵاتە. ئەم ئیمپریالیزمە سەرمایەدارییە بەسوودی گروپ و کەمینەیەکی دەوڵەمەند کۆتایی دێت. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرینەی دەردەسەریی و هەڵاوسانی ئابووریی و دانەوەی قەرزەکان لەسەر شانی هەژارەکان دەبێت و کەمینەیەکی دەوڵەمەند لێی سوودمەند دەبن و زیاتر پێی دەوڵەمەند دەبن، لە کاتێکدا هەژاران، هەژارتر دەبن و ئەرکیان قوڕستر دەبێت .ئەمە حەقیقەت و کەتواری داگیرکاریی و وێرانکارییەکانی ئیمپریالیزمی سەرمایەدارییە.

_____________

لیستی سەرچاوەکان

ئەڤاناسییڤ، سۆشیالیستی زانستی و کۆمۆنیستی، و: م. عبدالمجید پەزکەندی، چاپی یەکەم ٢٠١٨، چاپخانەی کارۆ / سلێمانی

ل. لیۆنتیڤ، ئابووری ڕامیاری، و: م. عبدالمجید پەزکەندی، چاپی یەکەم ٢٠١٨، چاپخانەی کارۆ / سلێمانی

ڤلادیمێر لینین، ئیمپریالیزم باڵاترین قۆناغی سەرمایەداری، و: ناجی ئەفراسیاو

دیڤد هارڤەر – ئێرنست مەندڵ – و … ئەوانی تر، لیبڕالیزم و نیۆلیبڕالیزم، و: هاوار محمەد – بابان ئەنوەر – ئارام مەحمود، چاپی یەکەم ٢٠١٨، چاپخانەی حەمدی